deneme türü hakkında bilgi



 DENEME

Deneme, bir yazarın tek bir konuya ilişkin kişisel duygu ve düşüncelerini anlattığı ya da çevresindeki dünyayı kendi bakış açısından betimlediği kısa metinlere denir.

 

  • İlk deneme­leri 16. yüzyılda Fransız yazar Michael de Montaigne yazdı. Kendisinin ilgisini çeken konu­lan ele aldığı bu yazılarına Montaigne Essais (Denemeler) adım vermişti. Zamanla bu yazın türü başka yazarlarca da benimsenerek yaygınlık kazandı.
  • Denemelerde çeşitli konular ele alınabilir: İnsanlar, yerler, dünyayla ilgili düşünceler, anılar, hatta gülünç olaylar bile deneme konu­su olabilir. Örneğin, İngiliz yazar Charles Lamb 19. yüzyılın başlarında, “Domuz Ros­tosu Üstüne” adlı bir deneme yazmıştı! Bu denemede ateşle oynamayı seven bir Çinli çocuğun rastlantı sonucu kızarmış domuz etini tadan ilk insan olduğu mizah yollu anlatılıyordu.
  • Dene­me yazarı, her zaman okurun ilgisini çekecek ve denemenin sonuna kadar okunmasını sağ­layacak nitelikte, ilginç bir giriş cümlesi bul­maya çalışır.
  • Denemenin sonu da aynı ölçüde önemlidir, çünkü burada da okur, yazarla birlikte çıktığı düşünsel yolculuğun işe yarar bir deneyim olduğunu görmeli, yazı onu düş kırıklığına uğratmamalıdır.
  • Denemenizi ya­zarken, girişin ve sonun nasıl olması gerekti­ğini iyice düşünün ve bu bölümlerin elinizden geldiğince ilginç olmasına çalışın.
  • Bir de, söyleyeceğiniz şeyleri paragraflara göre düzenlemeniz gerektiğini unutmayın; öne sürdüğünüz her yeni düşünce için ayrı bir paragraf yapmalısınız.
  • Her paragrafta bir ana düşünce işlenmelidir.
  • Birçok deneme üç ya da daha fazla paragraftan oluşur. Denemeyi paragraflara bölmek, düşüncelerin başı sonu belli olmayan, birbirinin içine geçmiş bir biçimde anlatılmasını önler, söylemek istedi­ğinizi kolay ve açık bir biçimde ortaya koyma­nızı sağlar.

 

DENEME TÜRÜNE ÖRNEK VEREN SANATÇILAR:

  • Ünlü İngiliz denemecileri arasında Francis Bacon ,Joseph Addison ile İrlandalı Richard Steele’i sayabiliriz.
  • ABD’li denemecilerin en ünlüleri arasında ise Ralph Waldo Emerson ile Henry David Thoreau sayılabilir.
  • Edgar Allan Poe şiir üs­tüne, James Thurber de mizah türünde yazdı­ğı denemelerle İngilizce okuyup yazan kitlele­rin hayranlığını kazandılar.
  • Deneme türünün Fransız yazar Montaigne ile başlamış olmasına karşın, Fransa’da dene­me daha sonraki yıllarda İngilizler’in etkisin­de kaldı.
  • Theophile Gautier, Anatole France ve Hippolyte Taine ünlü Fransız deneme ya­zarlarındandır.
  • Türk edebiyatına batının etkisiyle Tan­zimat’tan sonra giren deneme türü, daha çok Cumhuriyet’ten sonra gelişti.
  • Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ahmet Haşim ve Falih Rıfkı Atay başarılı denemeleriyle tanındılar.
  • Deneme türünün en güzel örneklerini ise Nurullah Ataç vermiştir. Ataç denemelerinde akıcı ve arı bir dil kullanmasıyla ünlüdür. Bu ı türde örnekler veren öbür önemli yazarlarımız arasında ise Ahmed Hamdi Tanpınar, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Ve­dat Günyol, Melih Cevdet Anday, Memet Fuat, Salah Birsel, Fethi Naci, Cemal Süreya, Füsun Altıok, ve Selim İleri sayılabilir.


kaynak:Temel Britannica -Temel Eğitim ve kültür Ansiklopedisi-ANA YAYINCILIK