ikilemeler hakkında bilgi



İkileme

ikilemede, duygusal bir anlatım, yoğunluk etkisi yaratma ya da ye­ni bir sözcük oluşturma söz konusu olabi­lir. Kimi dillerde bir dilbilgisi kategorisi de (malaycada çoğul, eski yunancada belir­li geçmiş) ikilemeyle belirtilir.

Türkçede ikilemelerin kurulmasında birimlerdeki ses benzerliği önemli bir etkendir. Bu benzer­lik sözcüklerin başındaki ünsüzlerde (çer çöp, döl döş, şapur şupur) ya da son seslerindeki ünlü ve ünsüzlerde (arama tara­ma, yorgun argın, allak bullak) görülür.

İki­lemeler kalıplaşmış birimlerdir. Bunun için kimi ikilemelerde ikilemeyi oluşturan söz­cüklerden biri (tek tük, eski püskü, eğri büğrü) ya da her ikisi (didik didik, karman çorman) tek başına kullanılmaz. Bu kalıp­laşma ikilemeyi oluşturan sözcüklerin sı­rasını da belirler: Karı koca, kış kıyamet, kör kütük gibi ikilemeler, koca karı, kıya­met kış, kütük kör biçiminde değiştirile­mez.

Türkçede ikilemelerin bir bölüğü yansımalarla {şıkır şıkır oynamak, şarıl şa­rıl akmak, mırıl mırıl uyumak), sayı bildi­ren sözcüklerle (üç beş kişi, beş on ku­ruş) aynı sözcüklerin belirtisiz ve belirtili ad tamlamalarıyla (güzeller güzeli bir kadın,kötünün kötüsü bir adam), ünlüyle başlayan sözcüğün başına ya da ünsüzle başlayan sözcüğün başındaki ünsüz kaldırılıp yerine m sesi getirilerek (çocuk mocuk istemem, para mara istemez) kurulur.Bunların dışında bağlaçlı (yıllarca bekledik, kızdı da kızdı), sorulu (evmi ev, yapar mı yapar) ikilemeler de oluş­turulur.

kaynak:Büyük Larousse Ansiklopedisi-Milliyet Yayınları