Katip Çelebi Kimdir? Hayatı ve Eserleri Hakkında Kısa Bilgi



Katip Çelebi
Katip Çelebi

KATİP ÇELEBİ

Katip Çelebi Mustafa, Osmanlı bilgini ve yazarı (İstanbul 1609-1657).

Hacı Halife, Hacı Kalfa da de­nir. Özel öğrenim gördü. Küçük yaşta Anadolu Muhasebesi Kalemi’ne me­mur girdi (1623); bu görevini ilerde yükseleceği halifelik unvanıyla (1648) ve orduyla birlikte Hicaz Seferi’ne ka­tılıp hacı oluşuyla anılır (1635). He­saplarını tutmakla yükümlü olduğu or­duyla birlikte çeşitli seferlere katıldı (Tercan, 1624, Bağdat, 1626; Bağdat, 1630; Halep, 1633; Hicaz, 1635; Re­van, 1635; Girit, 1645-1646, harita yapma göreviyle); 1648 sonrasında kendisini bütünüyle öğretim görevine ve bilimsel çalışmalara adadı, bazıları bugün bile ele geçmemiş olduğu halde varlıkları bilinen çeşitli konularda 27 eser yazdı.

Bazı kitaplarında çağın bi­lim dili sayılan Arapçayı kullandı. Ömrü boyunca kendini yetiştirme ça­basını sürdürdü. Böylece çağının önü­ne geçen bilimsel bir görüşle Kâfir di­ye anılarak uzaklaşılan batıya yakla­şım sağladı; Latince ve Fransızca öğ­rendiği, batı kaynaklarından yararlan­dığı da eklenir.

ESERLERİ

Başlıca eserleri:

  • İlk tarih kitabı olan Arapça yazdığı Fezleke (Fezleketi Akvalü’l-Ahyar fi İlmi’t-Tarih ve’l-Ahbar: Haberler Tarihinde Erdemliler Üzerine Fezleke) peygamberlerden başlayarak 1639’a kadar olan tarihsel olayları, tarih bilimi özerine gerekli açıklamamlar, bu konuyu sürdüren Türkçe Fezleke, 1591-1694 arasının Osmanlı tarihi olaylarını verir;
  • Şeyhü­lislam Abdürrahim Efendi’nin hoşnut­luğunu ve destekliğini sağlamasını ge­rektiren Takvimü’l-Tevarih (Tarihlerin Takvimi) Adem’den 1639’a kadar olan olayların tarihini içerir.
  • Eleştirel yargı­lan da açıklayan ve denizcilik tarihinin olay ve sorunlarını sergileyen eseri, Uhfetü’l-Kibar fi Esfari’l-Bihar (De­niz Seferleri Üzerine Büyüklere Arma­ğan, yaz. 1656).
  • Coğrafya alanındaki dikkate değer eseri Cihannüma (Dün­yayı Gösteren), yazılışına 1648’de baş­layan değerli bir kaynaktır.
  • Kâtip Çelebi’nin adım duyuran, en değerli eseri ise 15 bine yakın kitabı tanıtan Arap­ça bibliyografyasıdır: Keşfü’z-Zünun an Esamiil’l-Kütübi ve’l-Fünün (Kitap Adlarıyla Bilimlerin Konulan Üzerine Kuşkuyu Yok Edecek Eser) çeşitli Ba­tı dillerine de çevrildi.
  • Çağının tartış­ma konusu yaptığı bazı din, ahlak, top­lum ve töre sorunlarını konu edindiği kitabı: Mizanü’l-Hak fi İhtiyari’l- Ahakk: En Doğruyu Seçmek İçin Hak Terazisi.

 CİHANNÜMA KİTABI HAKKINDA BİLGİ

Cihanrnüma, Doğu kaynaklarından, özellikle Mehmet Aşıkı’nın Menazırü’l-Avalim (Dünyaların Görüntüleri) adlı eserinden yararlandı. Daha sonra Batı kaynaklarına başvurdu ve Batlamyus sistemini uyarladı.

Giriş bölü­münde dünyanın altı kıtası, Amerika’nın keşfi gibi konularla ilgili bilgi verdi. Birinci bölümde denizler, ırmaklar ve adalardan söz etti. İkinci bölümde karaları anlattı. Kentleri alfabe sırasıy­la dizerek, Endülüs, Kuzey Afrika, Os­manlı İmparatorluğu topraklarından İs­tanbul, Edirne, Bursa, Rumeli, Bosna, Macaristan ile ilgili bilgiler verdi.

Ese­re bir dünya haritası, ırmakları, deniz­leri ve Osmanlı ülkesinin sancaklarını gösteren 100 kadar harita ekledi. Kâtip Çelebi eserini tamamlamadan 1654’te yeniden yazmaya başladı. Bu sefer Ba­tı kaynaklarına daha çok önem verdi. Eserin yeni biçiminde tasarımı değiş­tirdi. Ayrıntılı bir fiziksel coğrafya gi­rişinden sonra, keşif gezilerini anlatan genel bir bölüme yer verdi. İlk tasarımdakinin tersine, Doğu’dan başlaya­rak ülkeler coğrafyasını anlattı.

Kâtip Çelebi’nin ölümü nedeniyle Cihannüma tamamlanamamıştır.

kaynak:Alfabetik Okul Ansiklopedisi -GÖRSEL YAYINLAR 1998